ارتباطات اجتماعي

 

تاثير ا ينترنت و ماهواره بر هويت د يني و ملي دانش آموزان مقطع متوسطهاردبیل

 

یاور علیپور ملاباشی

دانشجوی دکترای علوم ارتباطات

 دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل

چکيده  

با  توجه  به  گسترش  فزا ينده  استفاده  از  رسانه  و  ا ينترنت  و  دسترسي  به  جامعه  اطلاعاتي ،  روند  جهاني  شدن  هويت  و  شخصيت افراد از ا ين منابع تاثير مي  پذ يرد.  ا ين مقاله ،  به  بررسي  تاثير ا ينترنت و ماهواره برهويت  مذهبي  و ملي   دانش   آموزان مقطع متوسطه با توجه به نقش آفريني ا يشان در آينده کشور مي پردازد.   تئوري  مورد استفاده کنش متقابل نماد ين و تاثير جامعه اطلاعاتي  بر هويت  بوده  و روش  تحقيق ، پيما يش و نمونه گيري    لايه اي  و تصادفي  و بهره گيري  از تکنيک پرسشنامه به سنجش هويت د يني  و ملي  350 نفر از دانش آموزان دختر و پسر   مقطع متوسطه در دو منطقه شهر اردبیل در سال 94 مي باشدکه نتا يج آن به شرح ذ يل است :   هويت د يني  دختران از پسران قويتر مي  باشد ؛  در بعد هويت ملي  تفاوت قابل ملاحظه اي  بين دختران و پسران ملاحظه  نشد.دانش آموزاني  که از ا ينترنت و کامپيوتر در جهت مثبت( تحقيق و پژوهش)  استفاده مي  کردند به مراتب هويت د يني   و ملي  قوي  تري  داشتند و برعکس افرادي  که به مدت طولاني  و به اهداف د يگر از فضاي  مجازي  استفاده مي  نمودند  ، داراي هويت د يني و ملي پا يين بودند. دختران نسبت به پسران تاثير پذ يري بيشتري از رسانه داشتند.  

  واژگان کليدي :هويت د يني ،هويت ملي ،نوجوانان مقطع متوسطه ، ا ينترنت و ماهواره  

.

  The impact of internet and satellite on teen agers' religious and    national  identity   The  religious and national identity among teen agers according to their role in the country's future is very   important . The way of thinking  and facilities of families in order to make available the media for   children, is important. This survey  is about the religious and national dimensions of Identity of boys and   girls according to the amount of their use of internet and satellite . 

This study views Social interaction theory and the impact of information society on  identity. The   materials include, questionnaires. The questionnaires were distributed to  350 high school boys and girls in   two regions  in ARDABIL. The  sampling is accidental and judgment   , which deals with the results follows:  

      -     In general, girls’ religious identity is stronger than boys’. 

      -      The students who scientifically use Internet and computer facilities  ,had strong religious and -

 national identity and vice versa those using virtual space for a long time  to other objectives ,had   weak identities. 

      -      Girls are affected more than boys by media. 

    Keywords : religious identity, national identity, high school students, internet and satellite. 

   طرح مساٌله  

ايران کشوري با جمعيت بالغ بر هشتاد ميليون نفر است که اکثريت آن را سنين زير 30 سال تشکيل داده و به لحاظ جمعيتي  کشوري جوان است. اگر امروز ، دل در گرو توسعه پايدار ايران داريم راهي فرا روي مشتاقان نيست جز محور قرار دادن انسان و نگاه هدفمند به انسان به عنوان هم هدف توسعه و هم ابزار توسعه . شرط اصلي نيل به توسعه پايدار در يک کشور تربيت نيروي انساني کارآمد با گرايش هاي لازم فرهنگي واجتماعي و...مي   باشد.  

گسترش فضاي اجتماعي و عام  شدن بسياري از امور خاص و درهم تنيدگي جهان، موجب  شده که نوجوانان و جوانان   امروزي در انتخاب هويت هايي منسجم و يگانه با مشکل و حتي بحران  مواجه شوند و هويت آنها دچار چندپارگي و انشقاق گردد.لذا آنچه به چشم مي خورد فرآيند آرام  و پيوسته انتقال هويت از نسلي به نسل ديگر نيست  بلکه در دنياي کنوني   بيشتر شاهد بحران هاي هويتي و به همان نسبت بازسازي هاي هويتي هستيم.   خانواده به عنوان اولين نهاد جامعه پذ ير نمودن فرد ،در هويت يابي  وي  نيز اهميت زيادي  دارد. " تحقيق در زمينه   خانواده نيز از ا ين نظر حائز توجه است که مساله اجتماعي  شدن و فرهنگ پذ يري  ،بدون توجه به پرورش اساسي  فرد در   خانواده و انتقال فرهنگ جامعه به اعضا و به طور کلي  روابط متقابل فرهنگ و شخصيت  _ که خاصه از طريق شکل   گيري  شخصيت اساسي  انجام مي  پذ يرد _ جز با ملاحظه ويژگي  ها و آثار خانواده به عنوان يک نهاد اجتماعي  امکان پذ ير   نيست "( سيف ، 1368 :   6).

اشرفي  در باره عواقب عدم هويت يابي  موفق در سنين نوجواني  و جواني  مي  گويد:" اگر توجهي  به آثار ،پيامدها و نتا يج   ناگوار "فقدان هويت " داشته باشيم و از عمق رنج و دردي  که جوانان بي هويت احساس مي کنند آگاه شويم ،در مي يابيم بخش قابل توجهي از افسردگي ها ،احساس پوچي و درون تهي  شدن ها نتيجه منطقي بي هويتي است( اشرفي ، 1381: 2) .

یکي ديگر از عوامل اجتماعي شدن ، وسايل ارتباط جمعي است . با گسترش اين وسايل در دوره جديد نقش موثر  آنان  بر فرآيند جامعه پذيري کودکان و نوجوانان و سمت و سو دادن به نگرشها  و گرايش هاي ارزشي آنان فزوني يافته است . روزنامه ، مجلات ، کتابها ، سينما ، تلویزيون ، راديو ، ويدئو ، نوار ضبط صوت ودر شرايط فعلي ماهواره و ارسال امواج ازنقاط مختلف کره زمين در شمار وسايل ارتباط جمعي قرار مي گيرند  . اين وسايط بخش زيادي از مخاطبين را بدون اينکه ارتباط شخصي بين فرستندگان و گيرندگان آن پيامها ، بوجود آيد ، در بر مي گيرد. » اين نوع عامل جامعه پذيري ، فرد را با طيف فوق العاده وسيعي از مردم که تنها به طور غير مستقيم شناخته مي شوند   آشنا مي سازد از قبيل شخصيت هاي ورزشي وتاريخي ، سياستمداران ، نويسندگان ، روزنامه نويسان ، اعلام کنندگان و گويندگان برنامه ها ، گردانندگان نمايش هاي تلویزيوني ، گويندگي اخبار، موسيقي دانان و حتي افراد معمولي که درگزارش هاي خبري به عنوان شاهد مورد مصاحبه قرار مي گيرند . رسانه ها از طريق معرفي کردن نقشها ، ديدگاهها ، مطالبي را به مخاطبين خود مي آموزند که مردم از طريق روشهاي ديگر نمي توانند به آنها دسترسي يابند . طبقه جوان ازطريق تبليغات مطالبي را در باره نقش هاي آينده خود  و نيز در باره ارزشهاي والا و ارزش هاي مادي مي آموزد . تغييرات هنجارها و ارزش هاي اجتماعي به سرعت در زمينه هاي گروهي منعکس مي شوند  و ممکن است به آساني توسط   مردمي که به نحو ديگري ممکن نبود به آنها دسترسي يابند پذيرفته شوند ، مثال گسترش سريع گرايش هاي جديد درفرهنگ جوانان عمدتا بستگي به  رسانه  هايي مانند نوارهاي مشهور ، تلوزيون ، راديو ، مجالت ويژه جوانان و سينما دارد" )نياز آذري ، 1381: 184 (.

بد ين ترتيب امروزه، که اطلاع رساني در بستر فن آوري ارتباطات و اينترنت سرعتي وصف ناپذير يافته و زمان و مکان را  در نورديده است و هيچ مانعي را بر سر راه خود بر نمي تابد و جوانان که بازيگران اصلي و سواران پيشتاز اين موج هستند،  بيش از هر زمان نياز به شناختن و شناخته شدن دارند وشناخت واقعي و عملي نيازهاي اين نسل مستلزم بررسي ابعاد  مختلف عوامل تاثير گذار و اثر پذير از اين فناوري نوين ارتباطي است . آگاهي از نيازها و تما يلات دختران و پسران جوان و  وضعيت هويت ملي  و مذهبي  ا يشان در حوزه روابط بين فردي  و اعتقادي  و تا ثير رسانه بر ابعاد هويتي  ، دولت و آموزش و  پرورش را ياري  خواهد  داد تا در امور  فرهنگي ، آموزشي  و  تربيتي  ،تاليف  کتب درسي  ،مشاوره و... به اقتضاي  سن وجنس شان برنامه ريزي نما يند .  

   جامعة  اطلاعاتي  و تحول فرهنگي  

در  خصوص  چگونگي  پيدايش  جامعه    اطلاعاتي،  مانوئل  کاستلز  به  انقلاب  فنآورانه  اي  که  حول  محور  فنآوري هاي  اطلاعات متمرکز است اشاره  مي کند که در سال هاي پاياني قرن بيستم،    چشم انداز اجتماعي زندگي انسان را دگرگون  ساخته و با سرعتي شتابان در کار شکل دهي مجدد بنيان مادي جامعه است( کاستلز، 1380 :  28 ).

   با اين  همه، کاستلز مفهوم "جامعه  اطلاعاتي " را با  احتياط و به صورت مشروط به کار مي برد و معتقد است  نام بردن از  يک جامعه ي اطلاعاتي به معناي همگوني  جهاني همة شکل هاي اجتماعي نيست   .سخن گفتن  از جامعه ي اطلاعاتي يا  جامعه ي متکي براطلاعات به  دو شرط نيازمند است: از يک سو اعضاي اين جامعه در  شکل کنوني خود، سرمايه داري   هستند و از سوي ديگر  تنوع و چندگونگي فرهنگي و نهادي آنها بايد مورد  توجه قرار گيرد   .بدين معني اگرچه ژاپن،   اسپانيا، چين، برزيل و ايالات متحده آمريکا همگي  جزء جوامع اطلاعاتي به شمار مي آيند اما "هويت  خويش را در ديگ جوشان و  جهان گسترده و همسان ساز سرمايه داري متکي به اطلاعات از دست  نمي دهند" ( کاستلز، 1380 :  48 ).

 به نظر کاستلز سرمايه داري اگرچه به مثابه ديگ جوشان  جهان گستر و همسان ساز عمل کرده اما واقعيت اين  است که در  اين کار خود موفقيتي کسب نکرده و براي  مثال اگرچه ژاپن و آمريکا هر دو جزء کشورهاي  سرمايه داري به حساب مي آيند   اما با يکديگر متفاوت  هستند و هرکدام هويتي متمايز از ديگري و منحصر به  فرد دارند   بنابراين کاستلز به جاي اصطلاح جامعه اطلاعاتي، ترجيح مي دهد جامعه شبکه اي را به کار ببرد .  به لحاظ تاريخي، کاستلز دگرگوني فنآورانه را که منجر به ايجاد و اختراع  "شاهراه اطلاعاتي " شده با اختراع بزرگ حروف  الفبا  در يونان 700 سال پيش از ميلاد مشابه مي داند و  معتقد است براي نخستين بار در تاريخ رسانه،  اَبَرمتن يا فرازباني شکل گرفته  است  که  شيوه هاي  مکتوب،  شفاهي،  ديداري  و  شنيداري  ارتباطات  انساني  را  در  چارچوب  يک سيستم،  يکپارچه  مي سازد. اين پديده که "شاهراه اطالعاتي" نام دارد،   به دليل قابليت يکپارچه سازي متن،  تصوير و صدا در يک  سيستم و شبکة جهاني، ماهيت  ارتباطات را دستخوش دگرگوني هاي بنيادين ساخته است  و از آنجا که ارتباطا ت نقش  تعيين کننده اي  در  شکل دهي  فرهنگ  دارد،  فرهنگ  نيز  به  تبع  دگرگوني هاي  فنآورانه    جديد،  دگرگوني هاي  بنيادي  ديگري را از  سر مي گذراند.  در نظر کاستلز  يکي از پيامدهاي مهم گسترش فنآوري هاي اطلاعات و  ارتباطات نوين مبتني  بر آن، دگرگوني  فرهنگ هاست   .از اين رو در  اثر ايجاد و گسترش  شاهراه هاي اطلاعاتي، فرهنگ نويني در حال ظهور   است.(کاستلز، 1380:   184 ).

   ويليام  مارتين،  جامعه  ي  اطلاعاتي  را  جامعه اي  معرفي  مي کند  که  در  آن  کيفيت  زندگي  همانند  چشم اندازهاي  تحول  اجتماعي و توسعه  اقتصادي به ميزان روبه تزايدي به اطلاعات و  بهره برداري از آن وابسته است   .در چنين  جامعه اي،  استانداردهاي زندگي، الگوهاي کار و فراغت، نظام آموزشي و بازار کار به گونه ِ کاملا" محسوسي تحت الشعاع پيشرفت هايي قرار گرفته که در قلمرو اطلاعات و دانش ها روي داده است (محسني،1380  :   21  (.

در همين رابطه، جان فيدر از انقلابي ياد مي کند که در زمينه ي اطلاعات و ارتباطات در جهان روي داده و زندگي همة  انسان هاي  روي کره زمين را تحت تأثير قرار داده است   .انقلابي که مبتني و متکي بر رايانه و داراي آثار گسترده اقتصادي،  سياسي و فرهنگي است   .يعني  از سويي، اطلاعات را به کالايي تجاري و سودآور بدل  کرده که تملک آن باعث قدرت مي شود و از سوي ديگر،  اثرات ماندگاري بر شخصيت و هويت انسان ها برجاي مي گذارد (فيدر، 1380 :  5 (.

فرانک  وبستر تعريف مشابهي از "جامعه ي اطالعاتي" که بر نوآوري  وسيع فنآوري هاي اطلاعاتي مبتني است به  دست مي  دهد . به  نظر  او  در  وهله نخست  در  اثر  موفقيت   علمي  در  پردازش،  ذخيره  و  انتقال  اطلاعات،  کاربرد  فنآوري هاي  اطلاعاتي، تقريباً به  همه ي گوشه و کنارهاي جوامع و غالب نقاط کره زمين  گسترش يافته و استفاده از  کامپيوترها   همگاني شده  است   .سپس تحول ديگري در زمينه ي مخابرات  صورت گرفته و به توزيع گسترده ي اطلاعات در سطح   جامعه، منجر شده  که مردم  جهان را هر  چه بيشتر در  بزرگراه هاي اطلاعاتي و  در معرض بهره گيري از  اطلاعات  قرار  مي دهد   .به عبارت ديگر مخابرات، کامپيوتري شده است و اين بدان معني است  که کامپيوترهاي موجود در سراسر جهان  به يکديگر  متصل و مرتبط مي شوند   .اين روند که اکنون به  وقوع پيوسته، اين امکان را به افراد داده است که  با کمترين  هزينه و در دوردست ترين نقاط دنيا به  شرط اين که برق و مخابرات داشته باشند، به بزرگراه  اطلاعاتي دسترسي و در آن  امکان حضور داشته  باشند   . آثار فرهنگي اين وضعيت را در جاها و موارد مختلف مي توان مشاهده کرد   .کانال هاي  مختلف  راديويي  و  تلويزيوني،  سايت هاي  متعدد  اينترنتي،  هزاران  رسانه    جمعي  و  مطبوعات،  آگهي هاي  ديواري  و  تبليغاتي،  مجلات و کتاب هاي  متنوع، همگي نشان از تأثيرات فرهنگي جامعه ي  اطلاعاتي دارند   .اما اين تأثيرات به آنها  محدود  نمي شود، بلکه لباس هايي که  مي پوشيم، سبک  آرايش مو و  صورت، غذاهايي که مي خوريم، آداب  معاشرت و معماري  منازل نيز در همين زمينه، قابل  ذکر است   .فرهنگ معاصر به شکلي عجيب و غريب،  اطلاعات و ارزش هاي قبل از خود و   فرهنگ هاي ديگر را در خود نهفته دارد و از آنها استفاده مي کند(وبستر،  1382  :  52 (.

يورگن هابرماس به  عنوان يکي از مهم ترين نظريه پردازان انتقادي به  ظهور فن آوري هاي ماهواره اي و اطلاعات ديجيتالي و  تاثير آن در فرآيند جهاني شدن تاکيد کرده  است.به نظر وي، اگرچه مهم ترين بعد اين  جهاني شدن،  جهاني شدن اقتصاد  بوده اما در عرصه هاي  فرهنگي نيز گرايش به توليدات فرهنگي خاص نوعي  همساني در فرهنگ ها را به دنبال داشته  است.وي معتقد است که فرهنگ کالايي شده آمريکايي نه  تنها خود را بر سرزمين هاي دور تحميل مي کند بلکه  حتي در  غرب نيز معنادارترين تفاوت ها را کمرنگ و  ريشه دارترين سنت هاي محلي را سست بنيان کرده است(هابرماس، 1384  :  102).

همچنين هابرماس  در اثر معروف خود با عنوان  “دگرگوني  ساختاري حوزه  عمومي ” به چگونگي پيدايش حوزه   عمومي در جوامع  سرمايه داري پرداخته و اظهار کرده که اطلاعات،  هسته مرکزي حوزه عمومي است و رسانه هاي  جمعي و  نهادهاي اطلاعاتي در ايجاد و گسترش اين حوزه نقش  داشته اند   .اما در اواخر سده بيستم، غلبه  انديشه هاي  فايده گرايانه بنگاه هاي اقتصادي و يک قطبي شدن حاکميت قدرت هاي بين المللي،  جهاني شدن اقتصاد و خصوصي سازي،  سبب نابودي "حوزه  عمومي" شد   .درنتيجه، بخشي از اطلاعات از دسترس عموم خارج شده و نوعي فرهنگ کالايي شده    توده اي در سطح جامعه رواج يافته است   .هابرماس، رفع اين معضل را درگرو گسترش عقلانيت  ارتباطي و تضعيف  عقلانيت ابزاري مي بيند و سعي  مي کند که نظريه و راه حلي براي گسترش کنش ارتباطي  در سطح جامعه رواج دهد چرا  که در مسير کنش ارتباطي  است که هويت و نگرش انساني شکل مي گيرد و از حالت شي ءبودگي و مسخ شدگي فاصله مي گيرد و آنها را از نفوذ فرهنگ توده اي يکسان ساز بيرون مي آورد (وبستر،  13 :  01   ).  

 

  چهارچوب نظري  

 

                                              

به نظر مانفورد کان  اکثر افراد ابتدا به هويت اجماعي   وفقط پس از آن به هويت نيمه اجماعي  ، جهان خصوصي  ترشان  )شا يد از نظر ارتباطي  کمتر تنفيذ شده ) ميروند تا خودشان را با احکام نيمه اجماعي  شناسايي  کنند.  ا ين امر بدان معني   است  که افراد خودشان را از خلال تماس با د يگران ميشناسند.  نظريه من مفعولي  مي  گويد که ا يستارهاي  خود محصول افکار د يگران در مورد ماست ؛ا ين ا يستارهاکه براي ما  اهميت زيادي  دارند ا يستارهاي  اجتماعي  مان را ميسازند . گرا يش به  تفکر سريع وبدون مقدمه درباره بعضي  ا يستارهاي  خود را کان عامل برجستگي  مي نامد به گونه اي  که يک ا يستار هر چه سريعتر به ذهن بيابد برجسته است وتشخيص هويت اجتماعي نوعا برجسته است .   

   »کولي  در نظريه خود آينه سان مي  گويد: يک تصور در باره خود از قرارمعلوم سه عنصراصلي  دارد: تصور ظاهري  ما در نزد  د يگري، تصور قضاوت او در باره ظاهرمان ويک نوع احساس در باره  خودمان ، از قبيل غرور يا شرمساري ، چيزي  که غرور يا شرمساري  را در ما برمي انگيزد.... تصور تاثير ا ين فکر بر ذهن د يگري است." ( جنکينز،1381 :7).

   به نظر ميد خود دو سويه است : من فاعلي از يک سو و  من مفعولي از سوي  ديگر."يعني انسان از يک سو  رفتار  اجتماعي دارد و خودش را با جامعه وفق مي دهد واز سوي ديگر رفتاري ارادي دارد که گاه گاه ظاهر مي شود ودر جمع   تجلي مي يابد و در واقع شخصيت واقعي اوست که در جمع موثر مي افتد. " (توسلي،1379: 47 ).

بلومر در بحث اجتماعي  شدن و کنش ،به نقش خانواده(والد ين) و هويت پرداخته است.برمبناي  تئوري  بلومر ،فرا يند  اجتماعي  شدن  با  کمک  عوامل(آژانس  هاي  ) شش  گانه  ممکن  است  که  عبارتند  از  والد ين،گروه  همسالان  ،مدارس  يا  سازمانهاي  رسمي  مجامع عمومي  ،رسانه ها و وسا يل ارتباط جمعي  . اجتماعي  شدن عبارت است از :جرياني  که انسان در  آغاز آن ،هنجارهاي  اجتماعي  را ياد گرفته ،با آنها تطبيق مي  يابد.فرا يند جامعه پذ يري  از نظر او در حقيقت به معناي  يکي    شدن و جا افتادن در جامعه کلان است (تنهايي ،1373   ( .

براساس نظريه هاي  جد يد وپساساختگرا يان،  هويت امري  حادث، موقتي  و اکتسابي  ( نه معين) مي  باشد. هويت را با يد به  صورت فرآيند د يد که کردارهاي گفتماني که هويتها ي خاصي را حفظ يا رد مي  کنند، آن را بازتوليد يا استحاله مي  کنند  ) تاجيک ،3 -55:   031).  پس هويت جوانان امري  ثابت  و بدون تغيير نيست مخصوصاٌ نوآوري ها درفن آوري  اطلاعات و ارتباطات،دسترسي به شاهراه هاي اطلاعاتي را براي مردم در اقصا نقاط جهان امکان پذ ير ساخته است.

در همين رابطه، جان فيدراز انقلابي ياد مي کند که در زمينه ي  اطلاعات وارتباطات در جهان روي داده و زندگي همة  انسان هاي  روي کره زمين را تحت تأثير قرار داده است   . انقلابي که مبتني و متکي بر رايانه و داراي آثارگسترده اقتصادي،  سياسي و فرهنگي است   .يعني  از سويي، اطلاعات را به کالايي تجاري و سودآور بدل  کرده که تملک آن باعث قدرت مي شود و از سوي ديگر،اثرات ماندگاري بر شخصيت و هويت انسان ها برجاي مي گذارد (فيدر، 1380 :  5)

 تغيييرات  کانال هاي  مختلف  راديويي  و  تلويزيوني سايت هاي   متعدداينترنتي هزاران رسانه  جمعی و مطبوعات،آگهي هاي ديواري و تبليغاتي، مجلات و کتاب هاي  متنوع، همگي نشان از تأثيرات فرهنگي جامعه  اطلاعاتي  دارند ( وبستر،  1382  :  52).

   لذا در اين تحقيق در خصوص جامعه پذيري به طور عام از ديدگاه کنش متقابل نمادين بهره گرفته ايم زيرا در جريان   تعامل اجتماعي است که فرد جامعه پذير مي شود . به عبارتي با ارزش ها و هنجارهاي گروه و جامعه خود آشنا مي شود.  

     در مورد تغيير پذيري هويت ، به نظريه هاي جديد وپساساختگرايان  استناد کرده ايم که مي گويند،  هويت امري حادث،  موقتي و اکتسابي ( نه معين) مي باشد  .  هويتها مطلق نبوده  بلکه ارتباطي و نسبي هستند هر انساني در ارتباط با چيزي  ديگر معنا دار مي شود و هويت هميشه در قالب تفاوت و نه چيزي ذاتي فردي خاص تعريف مي گردد.   از نظرتاثير فن آوريهاي اطلاعاتي برباورها و فرهنگ انسانها از نظريات جامعه اطلاعاتي بهره گرفته ايم زيرا نوآوري ها درفنآوري اطلاعات و ارتباطات،دسترسي  به شاهراه هاي اطلاعاتي را براي مردم در اقصا نقاط جهان امکان پذير ساخته  و تاثير ماندگاري بر شخصيت افراد گذاشته است .  

  روش پژوهش 

با  توجه  به  موضوع  پژوهش  که  مقايسه  هويت  دانش  آموزان  مقطع  متوسطه  مي  باشد  ،  از  ميان  انواع  روش  هاي  تحقيق،روش پيمايشي   جهت جمع آوري و سنجش داده ها،اثبات فرضيات استفاده مي شود."در اين روش محقق شرايط  فعلي را بررسي مي کند تا مسائل جاري در پرتو آن روشن شده و در پي آن است تا گرد آوري داده هاي کامل تر در باره   شرايط فعلي ،به شناخت کامل تري از وضعيت در زمان حال برسد."(ازکيا، 1382 :  294 (.

ا ين تحقيق به روش پيما يشي  وبا استفاده از تکنيک پرسشنامه  ميان 350 نفر از دانش آموزان  دختر و پسر (شامل 170  پسر و 180   دختر)  انجام شده است.  در تهيه سوالات مربوط به هويت د يني  از پرسشنامه هاي  استاندارد جهت گيري   مذهبي  آلپورت و راس و پرسشنامه هويت ملي مذهبي لطف آبادي و نوروزي(1385  ) استفاده شده  که اعتبار وروايي  آنان  قبلا به اثبات رسيده است .  براي  سنجش ميزان پا يايي  گويه ها از ضريب α  کرونباخ استفاده گرد يده است.جدول زير نما يانگر گويه هاي سنجش ابعاد هويت در پرسشنامه مي باشد.

 

 

  در ا ين تحقيق ميزان  و نحوه استفاده از رسانه ( کامپيوتر ،ماهواره و ا ينترنت ) مورد بررسي  قرار گرفته است.  

 

                                             

                                                                                                                                                                  

يافته هاي تحقيق  

جدول  شماره 1 . اطلاعات توصيفي مربوط به متغيرهاي مورد مطالعه به تفکيک جنسيت  

 

                                

  بر اساس يافته هاي پژوهشي جدول  1 ميانگين اعتقادات ديني در کل نمونه برابر با   30/1مي باشد که در مقايسه بين دو  جنس نمره اعتقادات ديني پسران حدود  2  نمره پايين تر از دختران است. در خصوص عمل به تکاليف ديني و نمره کلي  هويت ديني نيز مشخص است که ميانگين پسران به ترتيب حدود 2  و 4 نمره پايين تر از دختران مي باشد. ميانگين حجم  نمونه  در  هويت  ملي  برابر  است  با  56/5.  در  اين  متغير  تفاوت  محسوسي  بين  ميانگين  پسران  و  دختران  مشاهده  نمي شود يافته هاي جدول  1  نشان مي دهند که دختران بيشتر از پسران از رسانه هايي چون کامپيوتر، اينترنت و ماهواره به  منظور  فعاليت هاي  علمي-  پژوهشي  استفاده  مي کنند.  همچنين  آنها  اذعان  داشته اند  که  بيشتر  از  پسران  تحت  تاثير  برنامه هاي اين رسانه ها قرار مي گيرند.  

 

 جدول شماره 2 . ميانگين و انحراف استاندارد هويت ديني و ملي دانش آموزان بر اساس ميزان استفاده از اينترنت و ماهواره  

 

اطلاعات جدول  2  نشان مي دهد که در مجموع، ميانگين نمرات هويت ملي و ديني دو گروه استفاده نکرده و استفاده  زير دو ساعت از ماهواره و ا ينترنت بالاتر از دو گروه ديگر(استفاده  2 تا 4 ساعت و بالاي 4 ساعت)است.

هيچ  کدام  از  شاخص هاي  آماره  ملاک  آزمون  در  مورد  تفاوت  دو  گروه  دختر  و  پسر  از  لحاظ  متغيرهاي  مورد  مطالعه  معني دار نشده است. اين يافته به اين معناست که دو گروه در هيچ يک از زيرمقياس هاي هويت ملي متفاوت نيستند  و  همچنين  بين دختران و پسران در هر سه بعد هويت ديني تفاوت  معني دار وجود دارد، به اين ترتيب که ميانگين نمرات   دختران در اين متغيرها بالاتر از پسران است.  

 

  جدول شماره3. ماتريس همبستگي ابعاد هويت و استفاده هاي مطلوب از رسانه  

 

**معنی دار در سطح 0/01

يافته ها نشان داد که  استفاده مطلوب از رسانه ها که در اين پژوهش تاکيد بر استفاده علمي-  پژوهشي از رسانه ها بوده  است با تمامي ابعاد هويت ملي و ديني رابطه مستقيم معنادار دارد. همبستگي هويت ديني و ابعاد آن با استفاده مطلوب از  رسانه ها از همبستگي بين استفاده مطلوب از رسانه ها با ابعاد هويت ملي قوي تر است.

در متغير تعلق خاطر به ميهن ميانگين گروهي که از ماهواره استفاده نمي کنند به شکل معناداري از سه گروه ديگر بالاتر  است؛ ميانگين گروهي که کمتر از 2   ساعت استفاده مي کنند بالاتر از گروهي است که بيشتر از 4  ساعت از ماهواره  استفاده مي کنند . در اين متغير تفاوت معناداري بين  دو  گروه آخر(گروهي  که بين  2  تا  4  ساعت از ماهواره استفاده مي کنند و گروهي که بيشتر از 4 ساعت از ماهواره استفاده مي کنند) وجود ندارد.

 در متغير ارزشمندي فرهنگ و هنر ملي نيز ميانگين گروهي که از ماهواره  و ا ينترنت  استفاده نمي کنند  به شکل معناداري  از سه گروه ديگر بالاتر است؛ در اين متغير تفاوت معناداري بين گروه هاي ديگر وجود ندارد.

در نمره کل هويت ملي نيز ميانگين گروهي که از ماهواره  و ا ينترنت  استفاده نمي کنند به شکل معناداري از سه گروه   ديگر بالاتر است.

 

جدول شماره 4. نتايج تحليل واريانس چند متغيري تفاوت متغيرها در گروه ها  

 

نتايج پژوهش در اين بخش نشان مي دهد که بين گروه ها در تمام ابعاد هويت ديني تفاوت معني دار وجود دارد، در متغير  اعتقادات و عمل به تکاليف ديني ميانگين گروهي که از ماهواره استفاده نمي کنند به شکل معناداري بالاتر از گروهي است   که بيشتر از 4 ساعت از ماهواره استفاده مي کنند. در اين متغير تفاوت معناداري بين ساير گروه ها وجود ندارد.  

  مقا يسه يافته ها با پيشينه 

  جنسيت و هويت د يني و ملي  

 

 عبد الرسول کريمي) (1357 ميان توزيع آزمودني  هاي  دختر و پسر از نظر توجه و عمل به ارزشهاي  اخلاقي    تفاوت وجود نداشت. دانش آموزان دختر و پسر با عزت نفس بالا و پا يين از نظر هويت مذهبي تفاوت نداشتند .  

 محمد باقر آخوندي  ) 1377   ( در بررسي  هويت ملي  و مذهبي  جوانان مشهدي  به ا ين نتيجه رسيده بود که    پا يبندي نظري به مذهب و مليت بيش از پا يبندي عملي به آنهاست.  

 سکينه طالبي ) 1379 ( در پژوهش" تحول هويت ملي از مقطع ابتدايي تا دبيرستان" تقويت هويت ملي در دوره   متوسطه را تا ييد مي نما يد.  

ابوالقاسم مهر آبادي ) 1386  ( به ا ين نتيجه رسيده بود که  بين متغير جنس با هويت اجتماعي رابطه معنا دار    وجود ندارد ولي با بعد ديني رابطه معنا دار وجود داشت، بدين معنا که: دختران هويت ديني قوي تري نسبت به 

پسران داشتند.  

يافته هاي  ا ين تحقيق نشان مي  دهد که  دختران و پسران از نظر هويت ملي باهم تفاوت ندارند ولي در هر دو بعد  هويت ديني  ميانگين نمرات دختران  بالاتر از پسران است.  

 

 رابطه بين ابعاد هويت و چگونگي وميزان استفاده از رسانه ها

- آخوندي ) 1377 (   استفاده از رسانه بر هويت ملي و مذهبي تاثير معکوس دارد.

- بهزاد دوران ) 1381  ( آثار رسانه هاي نوين ارتباطي ، هويت هاي افراد را دستخوش تغيير مي  کنند.

-  الهام رحمت آبادي  و   حبيب  آقابخشي   ) 1385  (  اطلاعات و ارتباطات الکترونيکي  در دهه  اخير ،سبکهاي  زندگي جوانان را  به شيوه هاي جد يد د يجيتال پيوند زده است. و فرهنگهاي ويژه جوانان را جهاني  کرده است

-   خسرو فقيه ) 1388 (    1-  ا ينترنت و  ماهواره به عنوان پد يده هاي  جد يد بيشترين تاثير را بر جوانان دارند وجوانان از آنها علاوه بر سرگرمي  براي  کارهاي  تحقيقاتي  هم استفاده مي  کنند .2 -بين فناوريهاي  نوين  و هويت د يني و قومي  پسران جوان  همبستگي معنا داري وجود دارد .    

- اليزابت هيلمن1998)  ( الگوهاي  رسانه ها و نيز اجتماع به ا ين دختران براي  شکل دادن به هويتشان ارائه مي دهند،بسيار سطحي و بي محتوا است.در ا ين ميان نقش خانواده کم رنگ وضعيف مي باشد.

زينب عنبرين ) 1388 ) 1- استفاده از اينترنت تضعيف کننده هويت فرهنگي کاربران است. 2- بين ميزان استفاده   از اينترنت و هويت فرهنگي کاربران رابطه وجود هرچه ميزان مهارت بيشتر باشد ،هويت فرهنگي ضعيف تر خواهد شد.

  نتا يج ا ين تحقيق حاکي از آن است که :  

 * استفاده مطلوب )علمي- پژوهشي( با تمامي ابعاد هويت ملي و ديني رابطه مستقيم معنادار دارد

*  همبستگي هويت ديني و ابعاد آن با استفاده  مطلوب از رسانه ها از همبستگي بين استفاده مطلوب از رسانه ها با ابعاد هويت ملي قوي تر است.

*نمره هويت ديني افرادي که از ا ينترنت استفاده نمي کنند از بقيه بالاتر است

 *هويت ملي و ديني   گروهي که از ماهواره و اينترنت استفاده نمي کنند به شکل معناداري از سه گروه ديگر که  کمتر يا بيشتر از ماهواره و ا ينترنت استفاده مي کنند ، بالاتر است  

 

 بحث ونتيجه گيري  

-يافته هاي اين تحقيق نشان داد  که دختران و پسران از نظر هويت ملي باهم تفاوت ندارند ولي در هردو بعد هويت ديني  ، ميانگين نمرات دختران بالاتر از پسران است. در توجيه علمي ا ين موضوع مي توان گفت معمولا افراد اعتقادات ،گرايش  ها و رفتارهاي خود را از ديگران و در کنش متقابل با آنان و در خلال تربيت اجتماعي و جامعه پذيري که منابع آن  خانواده ،مدرسه ،گروه همسالان ،رسانه مي باشد، فرا مي گيرند. طبق نظر کولي  که افراد خودشان را در آينه د يگران مي   بينندو مي  خواهند که از ديد افراد ديگر موجه و قابل قبول باشند ، نگاه جامعه من مفعولي زنان را مذهبي  تر شکل داده   است.  

- در کل نمره ميانگين عمل به تکاليف ديني دختران و پسران پايين تر از نمره اعتقادات ديني ايشان  مي باشد اين امر  مي تواند حاکي از اعتقادا ت ظاهري و سطحي افراد به مذهب باشد  . ليکن با توجه به جايگاه تعلق خاطر به دين مبين  اسلام در کشور شايسته است بررسي هاي بيشتري در خصوص علل ضعف در بعد عمل به دستورات د يني  انجام پذ يرد و از  طريق برنامه ريزي هاي کلان در حوزه آموزش و پرورش ، سازمان ملي جوانان، برنامه هاي رسانه ملي و... دين در زندگي   عملي جوانان پياده شود و فقط در بعد اعتقادي محصور نماند.  

-در مقايسه ميزان ساعات استفاده از انواع  رسانه ،يافته ها نشان مي دهد که 14 % افراد از کامپيوتر،  10  %از اينترنت  و 41%درصد از ماهواره به مدت طولاني (4 يا بيش از 4 ساعت ) استفاده مي نمايند . اين موضوع مي تواند نمايانگر اين باشد   که تاثير پذيري در ابعاد هويت (رابطه معکوس رسانه و هويت ديني) مربوط به استفاده از ماهواره است.  

-  بررسي ها نشان مي دهد که تاثير پذيري  دختران از رسانه در باره مدل لباس و شکل ظاهربيشتر است .ا ين موضوع  ضمن ا ينکه با نظريات تاثير جامعه اطلاعاتي  بر فرهنگ و هويت افراد قابل توجيه است، يادآور ا ين مسئله است که گرا يش    جوانان به فرهنگ غربي   داراي  اهميتي زيادي بوده و هشداريست جدي.  

- در تجزيه و تحليل موضوع نوجوانان و جوانان و استفاده از اينترنت و ماهواره و کامپيوتر نشان مي دهد که متاسفانه عده  کمي از  کاربران کامپيوتر و اينترنت جهت اهداف علمي و پژوهشي استفاده مي نمايند .  اين رسانه ها اگر درست استفاده  نشوند باعث تضعيف هويت ديني در نوجوانان مي گردند و جالب توجه آن که اگراز اينترنت و کامپيوتر استفاده علمي و  پژوهشي و دستيابي به اطلاعات علمي مد نظر  باشد،اين امر باعث تقويت هويت ملي و مذهبي مي گردد . اين موضوع  بيانگر آن است که با ترغيب جوانان به استفاده صحيح از رسانه مي توان در جهت تقويت ابعاد مختلف هويتي ايشان گام برداشت.  

پيشنهادات  

دانستيم که اينترنت براي افزايش آگاهي ها و توانمندي کشور و جامعه مفيد است و لازم است راه را براي استفاده  مناسب از اين ابزار گسترده و گستراننده هموار کنيم؛ اما بديهي است که اينترنت نيز با همه فوايدي که دارد، مي تواند  تهديدي جدي نيز باشد که براي تبديل تهديدها به فرصت و استفاده بهينه از آن مي توان  تمهيداتي را پيش بيني  کرد:  

-  با توجه به اين که اکثر کاربران اينترنت نوجوانان و جوانان هستند، براي جلوگيري از اعتياد اينترنتي لازم است والدين  بررفتار اينترنتي فرزندان شان کنترل و نظارت منطقي داشته باشند؛ نه به گونه اي که به طور کلي مانع آنها شوند و نه به  شکلي که آنان را کاملا رها و آزاد بگذارند که در هر دو صورت فرزندان مورد تهديد خواهند بود.  

-  والدين آگاهي هاي خودشان را در خصوص اينترنت و فوايد و زيان هاي آن افزايش دهند تا بتوانند فرزندان شان را به    درستي راهنمايي کنند.  

- توسعه و بهره گيري مفيد از وسايل ارتبا ط جمعي در داخل کشور مي تواند توان تسهيل و تسريع نوزايي و خلاقيت  فرهنگ بومي و مقابله با فرهنگ ناهمگون جهاني را افزايش دهد.  در شرا يطي که جوان از هر سو توسط ماهواره ، ا ينترنت  و فيلم هاي  تبليغاتي  مورد حمله قرار گرفته  و اعتقادات و باورهاي  ملي  و مذهبي   خود را در ا ين ميان هر روز کم رنگ تر  مي  بيند، توليد برنامه هاي  جد يد ،جذاب و هويت آفرين و  قابل رقابت با رسانه هاي  خارجي  که توسط  آنها بتوان در  جهت احياي هويت ملي و د يني جوانان کوشيد مهم است.  

ـ با تقويت هويت ملي جوانان در فضاي مجازي مثال با ساختن بازي  هاي  را يانه اي  که شخصيت هاي  آن از قهرمانان و  مشاهير ادبي  و يا تاريخي  انتخاب شده باشند ، مي  توان جوانان را به شناخت و الگوپذ يري  از شخصيتهاي  ملي  خود    ترغيب نمود.  

- با توانمند کردن معلمان در زمينه استفاده از فن آوري اطلاعات و ارتباطات ايشان بهتر مي توانند از اين وسايل براي  تدريس وارزشيابي عملکرد درسي دانش آموزان استفاده نما يند.  معلمان مدارس و اساتيد حوزه و دانشگاه مي توانند نقشي  مهم در پرکردن اوقات فراغت دانش آموزان و  دانشجويان داشته باشند و با تشويق آنان به فعاليت هاي درسي از طريق اينترنت، آنان را در بهره برداري علمي و توليد علم مشارکت دهند.  

 -  سازمان هاي متولي فرهنگ که حافظ هنجارها و ارزش هاي مورد قبول جامعه اند، با برنامه ريزي مناسب به فعاليتهاي اينترنتي جوانان جهت بدهند و کارهاي ارزشمند آنان را تشويق کنند.  

1- Manford Kuhan   2-  consensual   3-  sub-consensual  4-Gorge Mead   5-  Herbert Blumer  6-   survey

 

منابع  

  - ازکيا،مصطفي دربان آستانه ،عليرضا) 1382  ( ،روشهاي کاربردي تحقيق ،تهران،انتشارات کيهان.

-  اشرفي ، ابولفضل ) 1381 (، هويت اجتماعي و پيشگيري از انحرافات اجتماعي ،تهران : دانشگاه تربيت مدرس

   - تاجيک ، محمدرضا) 1384(.  روايت غيريت و هويت در ميان ايرانيان. تهران، فرهنگ گفتمان.  

   -تنهايي ،حسين ابوالحسن (1373 ).درآمدي بر مکاتب و نظريه هاي جامعه شناسي . تهران : نشر مرند يز.  

   - توسلي ،غلام عباس (1379  ) نظريه هاي جامعه شناسي . چاپ هفتم ،تهران ، سمت .  

  .- جنکينز ،ريچارد ( 1381 ).هويت اجتماعي .ترجمه تورج يار احمدي .تهران : شيرازه .  

 -دوران  بهزاد،  محسني  منوچهر  ( 1382  )  هويت  رويکرد  ها  ونظرها  در  مباني  نظري  هويت  وبحران  هويت  در  ا يران.   تهران: جهاد دانشگاهي علوم انساني واجتماعي  

 - سيف ،سوسن (1368 ) تئوري  رشد خانواده ،تهران ،انتشارات دانشگاه الزهرا.  

-  غفوري  ،معصومه (1386 )"بررسي  هويت د يني  و ملي  جوانان شهر تهران با تاکيد بر تاثير خانواده" کارشناسي  ارشد  ،تهران دانشگاه الزهرا  

  -  فيدر ،جان (1380 ) جامعه اطلاعاتي . ترجمه علي رادباچو،عباس گيلوري .چاپ اول . تهران : نشرکتابدار.  

    - کاستلز،مانوئل (1380 )عصر اطالعات . ترجمه احد عليقليان .جلد 3 .تهران ، نشر طرح نو 

    - محسني ، منوچهر(1380 ). جامعه شناسي  جامعه  اطالعاتي ، چاپ اول، تهران ، ديدار.  

   - نياز آذري ،کيومرث ( 1381 ) .چشم اندازي بر نياز ها و مسائل نوجوانان و جوانان . تهران : فراشناختي اند يشه.  

    - وبستر ،فرانک (1383 ) .نظريه هاي جامعه اطلاعاتي . ترجمه اسماعيل قد يمي  ،چاپ اول . تهران : نشر آگه .

    - هابرماس ،يورگن (1384  ) . نقد حوزه عمومي .ترجمه جمال محمدي ،چاپ اول ،تهران  ، نشر ني  

 - Tony yu ,Fu-lai& Man Kwan ,Dianna sze(2008)"Social Consciousness" , Social Identites